Súng Vi Trùng Và Thép – Con Đường Đi Từ Ngẫu Nhiên Tới Tất Định

Súng vi trùng và thép là cuốn sách dựa trên việc nghiên cứu lịch sử của các xã hội loài người trong suốt quá trình hình thành và phát triển 13000 năm, để cắt nghĩa cho câu hỏi: tại sao trong lịch sử, lục địa Á Âu cộng (bao gồm châu Á, châu Âu và cả Bắc Phi) lại vượt trội hơn các lục địa còn lại bao gồm: Châu Mỹ, Châu Úc và Châu Phi hạ Sahara. 

Đây là một công trình nghiên cứu gần 700 trang và rất tỉ mỉ. Nhưng những nhận định của nó không đến từ góc nhìn của những người chiến thắng, mà đến từ phía những người lạc hậu hơn và trên thực tế, đã không thể thích nghi.

Trong cuộc cạnh tranh đó, lợi thế về cơ bản không đến từ yếu tố chủng tộc (gene) như rất nhiều người ở lục địa Á Âu cộng trước đó từng nghĩ. Mà nguyên nhân sâu xa thực ra đến từ sự khác biệt về địa lý, vốn là những yếu tố đã được định hình sẵn từ trước thời tiền sử và sau đó là cả một quá trình dài với diễn biến vô cùng phức tạp.

Năm XB	2022
Trọng lượng (gr)	500
Kích Thước Bao Bì	24 x 16 x 3.1 cm
Số trang	660
Hình thức	Bìa Mềm

[ điểm cốt lõi ở trong tác phẩm ] : “súng vi trùng và thép”

Xuyên suốt cuốn sách, tác giả nêu bật vai trò của yếu tố địa lý đã dẫn đến sự hình thành các xã hội loài người. Khoảng 13000 năm trước đây, loài người Homo Sapiens (vốn bắt nguồn tại châu Phi) đã có mặt tại khắp nơi trên bề mặt của cả quả địa cầu. Mỗi nhóm người trong quá trình di cư, săn bắn và hái lượm, vì một lý do nào đó đã dừng chân tại một vùng đất để bắt đầu định cư, chuyển sang làm nông nghiệp. Sự lựa chọn ban đầu chỉ là những ý định “ngẫu nhiên”. Nhưng những nhóm người này không bao giờ ngờ được rằng: chính sự ngẫu nhiên, là vùng đất ban đầu họ lựa chọn (trong suốt hàng nghìn năm sau đó, vị trí của nó là bất di bất dịch, còn địa hình thì có rất ít sự thay đổi) lại tạo ra số phận “tất định” cho con cháu của họ, những người thừa hưởng và phải đấu tranh cho vùng đất đó. 

Để viết nên “súng vi trùng và thép” Jared Diamond đã vận dụng óc quan sát và khả năng năng lập luận dựa trên: hành vi của những nhóm săn bắt hái lượm còn sót lại, các di chỉ khảo cổ được xác định niên đại, thống kê về gene, sự dị đồng giữa các ngôn ngữ, và các dữ liệu về địa lý giữa các vùng đất khác nhau trên bề mặt quả địa cầu. Dù những nhận định của Jared Diamond là sắc sảo, thì những gì ông viết ra, nói chung, cũng chỉ nên coi đó là một “thuyết”, không nên tuyệt đối hóa nó.

[ bàn về nội dung ]

Xã hội loài người là một thực thể động phức tạp, luôn luôn biến đổi theo thời gian. Để có thể tạo ra những nhà nước đầu tiên, sự phát triển đi từ những nhóm nhỏ và cộng gộp thành những nhóm lớn: nhóm người (săn bắn và hái lượm) => bộ lạc (định cư làm nông nghiệp và gắn kết với nhau bởi huyết thống) => tù trưởng quốc (tạm gọi là dân tộc, gắn kết với nhau bởi văn hóa, đặc biệt là ngôn ngữ) => nhà nước (gắn kết với nhau bởi lợi ích).

Các khái niệm về nhà nước, dân tộc và đất nước (vùng đất được chiếm giữ bởi nhà nước), thường thường không nhất thiết phải là đồng nhất. Một nhà nước có thể hình thành do chiến tranh giữa nhiều dân tộc, và dân tộc giành được chiến thắng, nắm được quyền lực tối cao đã gộp các vùng đất của các dân tộc khác nhau vào với nhau thành một. Từ đó xảy ra quá trình hòa huyết và giao thoa mạnh mẽ về văn hóa (trong đó có ngôn ngữ). 

Các nhà nước, sau đó có ba kịch bản có thể xảy ra. Kịch bản thứ nhất: nhà nước bị thay đổi sự cai trị bởi một nhà nước khác, khi đó đất nước giữ nguyên. Kịch bản thứ hai, một nhóm người muốn có quyền tự quyết, tìm cách tách ra, đất nước ban đầu chia thành các vùng đất khác nhau. Kịch bản thứ ba: nhà nước bị thôn tính, vùng đất bị thôn tính sẽ được cộng dồn vào vùng đất của nhà nước đi thôn tính (đây là kịch bản tạo ra các đế quốc).

Các nơi phát tích nền nông nghiệp đầu tiên trên lục địa Á Âu cộng bao gồm: Ở phía Tây có nền văn minh sông Nile (ngày nay là Ai Cập thuộc Bắc Phi), nền văn minh Lưỡng Hà (ngày nay là Iraq thuộc Tây Á). Hai nền văn minh này kết hợp thành vùng Lưỡi Liềm Phì Nhiêu. Còn ở phía Đông thì phía Bắc có nền văn minh sông Hoàng Hà, sông Dương Tử (ngày nay thuộc Trung Hoa), phía Nam có nền văn minh sông Hằng (ngày nay thuộc Ấn Độ). Các nền văn minh này khởi phát trong những thời điểm khác nhau (cách nhau khoảng vài ngàn năm) và hoàn toàn độc lập với nhau, do việc vượt qua yếu tố địa hình phức tạp thời đó là bất khả.

Việc cây trồng vật nuôi có thể được thuần hóa ở một khu vực nào đó là bởi lý do khí hậu một phần, và một phần là do sự phong phú về thảm động thực vật ở chính khu vực đó (khi có sự phong phú con người có thể nhiều lần được thử sai và xác suất tìm ra được loài ưng ý sẽ cao hơn, trên thực tế số loài có thể được con người thuần hóa là không nhiều, quanh quẩn chỉ khoảng một tá trên mỗi khu vực). Với hai tiêu chí như trên thì các nôi văn minh của lục địa Á Âu cộng đều đáp ứng được tốt. 

Sự bành trướng của nền nông nghiệp diễn ra khi nền nông nghiệp tạo ra được những sự vượt trội nhất định. Trên một đơn vị diện tích đất có thể nuôi được nhiều con người hơn. Điều này dẫn đến sự gia tăng dân số trong cộng đồng làm nông. Khi nhu cầu trở nên nhiều hơn, những người làm nông bắt đầu “ngó” sang những vùng đất khác, nơi có thể đã có sự có mặt của những người săn bắt hái lượm. Những người săn bắt hái lượm, lúc này có hai lựa chọn. Hoặc sẽ phải rời đi, đến những vùng đất có sản vật sẵn có ngày một ít hơn. Hoặc ở lại, học làm nông để quyết giữ lại vùng đất. 

Trên bề mặt quả địa cầu, do sự phân bố ánh sáng mặt trời đến các vùng đất khác nhau là không đồng đều, nên những vùng đất nằm trên cùng một vĩ độ sẽ có khí hậu tương đồng, trong khi những vùng đất nằm trên cùng một kinh độ thì “thường” sẽ có khí hậu khác biệt. Khi một khu vực nào đó đã thuần hóa được cây trồng và vật nuôi, nó sẽ nhanh chóng lan ra theo trục ngang của vĩ độ, trong khi để lan ra theo trục dọc của kinh độ thì về cơ bản sẽ rất chậm chạp, phải chờ độ trễ lên đến hàng ngàn năm (hoặc hơn) để các cây trồng và vật nuôi có thể thích nghi. Lục địa Á Âu cộng, may mắn hơn các lục địa khác như châu Mỹ, châu Úc, và châu Phi hạ Sahara, bởi nó là một dải đất phát triển theo phương ngang từ Đông sang Tây. Đó là ưu thế cực lớn khiến lục địa Á Âu cộng nhanh chóng có được quy mô về dân số cũng như sản lượng lương thực. 

Khi lượng thặng dư lương thực đủ lớn, xã hội Á Âu cộng bắt đầu sản sinh ra những tầng lớp không làm nông như: vua, quan, binh lính. Từ đó tạo tiền đề cho sự phát triển các loại công nghệ như là: chữ viết (công nghệ thông tin), ngựa, bò, lạc đà, tàu, thuyền (công nghệ vận tải), gươm, giáo, súng, đạn (vũ khí)… Các công nghệ ban đầu được phát minh một cách ngẫu nhiên. Nhưng chính sức ép sinh tồn đã khiến các xã hội bắt buộc phải áp dụng những tiến bộ của công nghệ. Ban đầu giữa hai mé Đông và Tây của lục địa Á Âu cộng có sự cát cứ, nhưng khi công nghệ phát triển, sự bất khả dần dần bị phá vỡ, Đông và Tây đã có thể “giao lưu” được với nhau.

Khi có được công nghệ là những con tàu đủ lớn để vượt đại dương, những người đến từ lục địa Á Âu cộng bắt đầu đi thôn tính những vùng đất ở những lục địa xa xôi vẫn còn trong tình trạng cô lập: Châu Mỹ, Châu Úc và Châu Phi hạ Sahara. Mẫu số chung của các lục địa này là: địa hình theo trục Bắc – Nam, bị cát cứ nên khó cho sự giao lưu giữa các vùng đất, nông nghiệp năng suất thấp, xã hội có quy mô dân số thấp và tổ chức sơ sài. Những người từ lục địa Á Âu cộng đã mang đến những lục địa xa xôi này những loài vi trùng gây bệnh truyền nhiễm trên “quy mô lớn” mà chỉ có thể được “tiến hóa” từ các khu vực có quy mô dân số lớn như lục địa Á Âu cộng. Bản thân những người Á Âu cộng này vốn trong người cũng đã có kháng thể (vì tổ tiên của họ đã từng trải qua các trận đại dịch và sống sót). Về cơ bản, vi trùng đã giết chết phần lớn những người bản địa. Những sự phản kháng yếu ớt sau đó đến từ những người bản địa, đều bị dập tắt bởi một thứ vũ khí quyền năng: “súng”. 

Tác giả Jared Diamond 

Jared Mason Diamond sinh ngày 10 tháng 9 năm 1937 tại Boston, Massachusetts, trong một gia đình trí thức gốc Do Thái. Cha ông, Louis Diamond, là một bác sĩ nhi khoa danh tiếng, trong khi mẹ ông, Flora Kaplan, là một giáo viên, nhạc sĩ và nhà ngôn ngữ học. Ngay từ nhỏ Diamond đã có sự tò mò vô tận về thế giới xung quanh.

Jared Diamond tốt nghiệp Đại học Harvard vào năm 1958. ​Sau đó, tiếp tục con đường học thuật tại Đại học Cambridge và nhận bằng Tiến sĩ về sinh lý học và vật lý sinh học màng tế bào vào năm 1961. Tuy nhiên, bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của ông đến từ những chuyến thám hiểm nghiên cứu chim ở New Guinea. Tại đây, những câu hỏi của người dân bản địa về sự khác biệt giữa các nền văn minh đã thôi thúc ông mở rộng phạm vi nghiên cứu từ sinh học sang lịch sử và nhân học. Chính “nhân duyên” này đã dẫn dắt ông đi tìm lời giải cho những vấn đề vĩ mô về sự tồn vong và phát triển của nhân loại.

Các tác phẩm của ông có thể kể ra như là: Loài tinh tinh thứ ba (1991), Súng vi trùng và thép (1997 đạt giải thưởng Pulitzer), Sụp đổ (2005), Thế giới cho đến ngày hôm qua (2012). Những tác phẩm này đã đưa khoa học hàn lâm đến gần hơn với độc giả đại chúng. Giới học thuật đánh giá cao khả năng tổng hợp dữ liệu khổng lồ của ông để tạo ra những lý thuyết mang tính hệ thống. Dù vẫn có những tranh luận về tính “tất định” của địa lý.